ข้ามไปเนื้อหาหลัก
ADDIREK.learn
เริ่มเรียน
ม.5ไฟฟ้าและแม่เหล็ก

แม่เหล็กไฟฟ้า

แม่เหล็กไฟฟ้าเชื่อมสองปรากฏการณ์ที่ดูเหมือนแยกกันเข้าด้วยกัน: กระแสไฟฟ้าสร้างสนามแม่เหล็กได้ และสนามแม่เหล็กที่เปลี่ยนแปลงก็สร้างกระแสไฟฟ้าได้เช่นกัน — หลักการข้อหลังนี้คือพื้นฐานของเครื่องกำเนิดไฟฟ้าทุกชนิดที่ใช้กันอยู่ทุกวันนี้

สนามแม่เหล็กและกฎมือขวา

สนามแม่เหล็กเกิดจากประจุที่เคลื่อนที่ (กระแสไฟฟ้า) เส้นสนามแม่เหล็กรอบเส้นลวดตรงที่มีกระแสไหลจะเป็นวงกลมรอบเส้นลวด ทิศทางหาได้จากกฎมือขวา: กำมือขวาโดยให้นิ้วโป้งชี้ตามทิศกระแส นิ้วที่กำจะชี้ทิศสนามแม่เหล็ก

สนามแม่เหล็กเป็นปริมาณเวกเตอร์ หน่วยเป็นเทสลา (T)

แรงลอเรนซ์บนประจุเคลื่อนที่

ประจุ q ที่เคลื่อนที่ด้วยความเร็ว v ผ่านสนามแม่เหล็ก B จะถูกแรงกระทำ F = qvB sinθ โดย θ คือมุมระหว่างทิศความเร็วกับทิศสนามแม่เหล็ก

แรงนี้มีทิศตั้งฉากกับทั้งความเร็วและสนามแม่เหล็กเสมอ หาทิศได้จากกฎมือขวา (สำหรับประจุบวก): ชี้นิ้วทั้งสี่ตามทิศ v แล้วหมุนเข้าหาทิศ B นิ้วโป้งจะชี้ทิศแรง F (ถ้าเป็นประจุลบ ทิศแรงจะกลับด้าน)

เพราะแรงตั้งฉากกับความเร็วเสมอ แรงนี้จึงไม่ทำงานกับประจุ (ไม่เปลี่ยนขนาดความเร็ว) เปลี่ยนแค่ทิศทาง ทำให้ประจุเคลื่อนที่เป็นวงกลมหรือเกลียวในสนามแม่เหล็กสม่ำเสมอ

แรงบนเส้นลวดมีกระแสในสนามแม่เหล็ก

เส้นลวดยาว L ที่มีกระแส I ไหลผ่าน วางอยู่ในสนามแม่เหล็ก B จะถูกแรงกระทำ F = BIL sinθ โดย θ คือมุมระหว่างทิศกระแสกับทิศสนามแม่เหล็ก

ทิศของแรงหาได้จากกฎมือขวาเช่นเดียวกับแรงลอเรนซ์ (เพราะกระแสคือการเคลื่อนที่รวมของประจุบวก) — หลักการนี้เป็นพื้นฐานการทำงานของมอเตอร์ไฟฟ้า ที่ใช้แรงนี้หมุนขดลวดในสนามแม่เหล็ก

กฎการเหนี่ยวนำของฟาราเดย์และกฎของเลนซ์

เมื่อฟลักซ์แม่เหล็ก (Φ) ที่ผ่านขดลวดเปลี่ยนแปลง จะเกิดแรงเคลื่อนไฟฟ้าเหนี่ยวนำ (EMF) ขึ้นในขดลวดนั้น ตามกฎของฟาราเดย์ EMF = −N(ΔΦ/Δt) โดย N คือจำนวนรอบของขดลวด

เครื่องหมายลบในสมการคือกฎของเลนซ์: ทิศของกระแสเหนี่ยวนำจะเป็นไปในทางที่ต้านการเปลี่ยนแปลงของฟลักซ์แม่เหล็กที่ทำให้เกิดมันขึ้น — ถ้าฟลักซ์กำลังเพิ่มขึ้น กระแสเหนี่ยวนำจะสร้างสนามแม่เหล็กต้านการเพิ่มนั้น และในทางกลับกัน

กฎของเลนซ์เป็นผลจากกฎการอนุรักษ์พลังงาน — ถ้ากระแสเหนี่ยวนำช่วยเสริมการเปลี่ยนแปลงแทนที่จะต้าน พลังงานจะเพิ่มขึ้นเองโดยไม่มีแหล่งมา ซึ่งขัดกับกฎอนุรักษ์พลังงาน

  • ฟลักซ์เพิ่ม → กระแสเหนี่ยวนำสร้างสนามต้าน (ทิศตรงข้ามกับการเพิ่ม)
  • ฟลักซ์ลด → กระแสเหนี่ยวนำสร้างสนามเสริม (ทิศเดียวกับที่กำลังลดลง)
สูตรสำคัญ
แรงลอเรนซ์บนประจุเคลื่อนที่
F = qvB sinθ
แรงบนเส้นลวดมีกระแส
F = BIL sinθ
กฎการเหนี่ยวนำของฟาราเดย์
EMF = −N(ΔΦ/Δt)

พร้อมฝึกทำโจทย์แล้ว?

ข้อสอบ 6 ข้อ ให้คะแนนทันทีพร้อมเฉลย

ทำข้อสอบบทนี้